Waarom een ontspannen paard sneller leert...

...en waarom wij mensen eigenlijk precies hetzelfde werken.

Wat neurowetenschap ons leert over veiligheid, nieuwsgierigheid en duurzaam leren.

Als ik terugkijk op mijn werk met paarden, leerlingen en alles wat ik de afgelopen jaren heb opgebouwd, valt me één ding steeds meer op: leren werkt nooit onder druk.

Niet bij paarden. Niet bij mensen. En eerlijk gezegd ook niet bij mezelf.

Ik merk het in kleine dingen. Een paard dat ineens “niet meer mee wil werken” terwijl hij een paar minuten daarvoor nog ontspannen meedeed. Een leerling die vastloopt terwijl hij de stof eigenlijk kent. Of een moment waarop ik zelf merk dat ik te snel ga, terwijl alles juist vraagt om vertragen.

Het patroon is steeds hetzelfde: zodra spanning toeneemt, neemt het leervermogen af.

Leren gebeurt alleen als er ruimte is

Wat ik in de praktijk steeds duidelijker zie, is dat leren niet begint bij kennis, maar bij veiligheid. Dat geldt voor paarden in training, maar ook voor jongeren in de klas.

Wanneer een paard spanning ervaart, verschuift zijn aandacht. Niet meer naar samenwerking of nieuwe informatie, maar naar overleven. Dat kan zich uiten in versnellen, blokkeren of juist afsluiten. Het dier is dan niet “ongehoorzaam”, maar simpelweg niet meer in een staat waarin leren mogelijk is.

Bij mensen zie ik precies hetzelfde gebeuren. Een leerling die stress ervaart, kan minder goed nadenken, onthouden en toepassen wat hij of zij eigenlijk al weet. Niet omdat het ontbreekt aan intelligentie, maar omdat het brein op dat moment iets anders prioriteit geeft.

Onderzoek laat zien dat stress invloed heeft op het werkgeheugen en cognitieve flexibiliteit, waardoor leren tijdelijk vermindert (Lupien et al., 2009). Pas wanneer het stressniveau daalt, komt er weer ruimte voor nieuwe informatie en creatief denken.

Wat paarden hierin zo duidelijk maken

Paarden maken dit proces zichtbaar. Waar mensen spanning vaak kunnen verbergen of compenseren, laten paarden het direct zien in hun gedrag en lichaam.

Een gespannen ademhaling, een stijve rug, een blik die wegdraait, het zijn allemaal signalen die iets zeggen over hoe het paard zich voelt, en dus ook over wat hij op dat moment aankan.

In mijn werk met TAKHIN en in-hand work zie ik dit dagelijks terug. Wanneer ik te snel ga of te veel vraag, raak ik de verbinding kwijt. Niet omdat het paard niet wil, maar omdat ik hem voorbij ga in tempo.

Dit sluit ook aan bij wat in de praktijk veel ervaren paardentrainers en therapeuten beschrijven, zoals Rupert Isaacson binnen de TAKHIN-methodiek en anderen binnen het werkveld van belichaamd en regulerend trainen. Zij benadrukken allemaal hetzelfde principe: leren en ontwikkeling ontstaan pas wanneer er voldoende veiligheid, ritme en afstemming aanwezig is, in plaats van druk of correctie.

En precies daar zit voor mij de kern van goed trainen: niet harder werken, maar beter afstemmen.

De rol van nieuwsgierigheid

Wat leren wel mogelijk maakt, is nieuwsgierigheid.

Onderzoek laat zien dat nieuwsgierigheid een directe invloed heeft op de hersenen en het leerproces. Wanneer iemand nieuwsgierig is, worden dopamine-netwerken geactiveerd die het brein voorbereiden op het opnemen en vasthouden van informatie (Gruber et al., 2014). Leren wordt dan niet iets dat moet, maar iets dat vanzelf gaat.

Dat zie ik ook bij paarden. Op het moment dat er rust is en ruimte voor exploratie, ontstaat er iets anders. Het paard gaat kijken, proberen, zoeken. Niet vanuit druk, maar vanuit interesse.

En dat is precies het moment waarop echte training begint.

Wat dit betekent in de praktijk

In zowel mijn werk als docent als in mijn werk met paarden probeer ik steeds vaker één ding centraal te zetten: vertragen voordat ik iets vraag.

Niet omdat we niets willen bereiken, maar omdat snelheid vaak ten koste gaat van begrip.

Een leerling die zich veilig voelt, durft fouten te maken en leert daardoor sneller. Een paard dat zich veilig voelt, kan zijn lichaam gebruiken en nieuwe bewegingen ontdekken. En ikzelf merk dat ik beter werk wanneer ik niet in de “doe-stand” blijf hangen, maar eerst kijk en luister.

Het klinkt eenvoudig, maar in de praktijk vraagt het veel bewustzijn.

Boon als voorbeeld

Boon speelt hierin een grote rol. Hij is een paard dat direct laat merken wanneer ik te snel ga. Niet op een harde manier, maar subtiel. Hij wordt minder beschikbaar, minder helder in zijn communicatie.

En juist dat maakt hem zo leerzaam voor mij.

Hij heeft me laten zien dat ontspanning geen einddoel is, maar een voorwaarde. Zonder ontspanning is er geen echte samenwerking, alleen uitvoering.

En dat geldt eigenlijk overal.

Wat ik steeds opnieuw leer

Wat ik de afgelopen tijd steeds opnieuw bevestigd zie, is dat leren niet ontstaat door meer druk of meer herhaling. Het ontstaat wanneer er ruimte is.

Ruimte om te begrijpen.
Ruimte om te proberen.
Ruimte om fouten te maken zonder direct spanning te voelen.

Of het nu gaat om een paard in training, een leerling in de klas of mezelf in het dagelijks leven, het principe blijft hetzelfde.

Tot slot

Misschien is dat wel de grootste les die paarden mij tot nu toe hebben geleerd:

Een ontspannen brein leert sneller.

Niet omdat het minder moeite kost, maar omdat er eindelijk ruimte is om echt te leren.

En misschien is dat ook precies wat ik steeds vaker probeer mee te nemen in alles wat ik doe, in het onderwijs, in de training, en in het leven zelf.

Referenties

Gruber, M. J., Gelman, B. D., & Ranganath, C. (2014). States of curiosity modulate hippocampus-dependent learning via the dopaminergic circuit. Neuron, 84(2), 486–496. https://doi.org/10.1016/j.neuron.2014.08.060

Lupien, S. J., McEwen, B. S., Gunnar, M. R., & Heim, C. (2009). Effects of stress throughout the lifespan on the brain, behaviour and cognition. Nature Reviews Neuroscience, 10, 434–445. https://doi.org/10.1038/nrn2639

Isaacson, R. (2024). The neuroscience of Horse Boy & TAKHIN methods [Webinar]. Horse Boy Foundation. https://hetifederation.org/webinar/rupertisaacson/