Veiligheid begint niet wanneer alles goed komt

De afgelopen weken voelde ik het al.

Niet omdat iemand me had verteld dat er iets mis was. Niet omdat ik daar bewijs voor had. Maar omdat mijn lichaam iets oppikte wat ik met mijn hoofd nog niet kon verklaren.

Mijn paard Boon bewoog anders. Er veranderde iets subtiels. Niet altijd zichtbaar voor anderen, maar wel voelbaar voor mij. Ik bleef kijken, bleef observeren en besloot uiteindelijk een afspraak te maken bij de kliniek.

In de dagen ervoor merkte ik dat ook mijn eigen lichaam veranderde. Mijn gedachten werden drukker. Ik sliep onrustiger. Mijn schouders stonden gespannen. Mijn hoofd zocht voortdurend naar antwoorden op vragen waar ik nog geen antwoord op kon krijgen.

Een paar dagen voor de afspraak ging ik naar de sauna. Niet om mezelf te verwennen. Niet om de uitkomst te veranderen. Maar omdat ik wist dat mijn zenuwstelsel al weken onder spanning stond. Ik wilde mezelf de ruimte geven om te vertragen. Om weer contact te maken met mijn ademhaling. Om niet pas voor mezelf te zorgen als alles achter de rug was, maar juist terwijl ik nog midden in de onzekerheid zat.

Achteraf besefte ik dat dat misschien wel het belangrijkste was wat ik had kunnen doen. Niet omdat het de situatie veranderde. Maar omdat het mij hielp aanwezig te blijven.

Ons lichaam wacht niet op een uitslag

Vaak denken we dat veiligheid ontstaat wanneer alles goed afloopt.

Wanneer de uitslag binnen is.

Wanneer het gesprek voorbij is.

Wanneer de onzekerheid verdwijnt.

Toch werkt ons zenuwstelsel heel anders. Volgens neurowetenschapper Stephen Porges scant ons autonome zenuwstelsel voortdurend onze omgeving op signalen van veiligheid of gevaar. Dat proces verloopt grotendeels onbewust en noemt hij neuroceptie (Porges, 2011). Nog voordat wij ergens bewust woorden aan geven, heeft ons lichaam vaak al een inschatting gemaakt.

Dat betekent niet dat ons lichaam de toekomst voorspelt. Het betekent wél dat het voortdurend duizenden kleine signalen verwerkt: veranderingen in beweging, gezichtsuitdrukking, omgeving, eerdere ervaringen en lichamelijke sensaties. Veel meer dan ons bewuste denken tegelijk kan bevatten.

Misschien herken je dat wel. Dat je voelt dat er iets niet klopt, terwijl je nog niet precies kunt uitleggen waarom. Of dat je spanning ervaart voordat je hoofd begrijpt waar die vandaan komt. Dat is geen zwakte. Dat is biologie.

Waarom reguleren iets anders is dan ontspannen

Tijdens de dagen voor de afspraak merkte ik dat ik vooral behoefte had aan één ding: houvast. Niet aan antwoorden. Niet aan geruststelling. Maar aan voldoende rust in mijn eigen systeem om straks te kunnen ontvangen wat er ook zou komen.

Reguleren wordt vaak verward met ontspannen. Alsof het doel is om alle spanning weg te krijgen. Maar een gezond zenuwstelsel is niet voortdurend ontspannen. Een gezond zenuwstelsel kan schakelen. Het kan spanning ervaren zonder overspoeld te raken. Het kan verdriet toelaten zonder erin vast te blijven zitten. Het kan moeilijke informatie ontvangen zonder volledig dicht te klappen.

Dat sluit aan bij het werk van psychiater Bessel van der Kolk. Hij beschrijft hoe herstel niet begint bij het wegdrukken van spanning, maar bij het opnieuw ervaren van voldoende veiligheid in het lichaam. Pas wanneer ons zenuwstelsel zich veilig genoeg voelt, ontstaat er ruimte om helder te denken, te leren en keuzes te maken (Van der Kolk, 2014).

De sauna veranderde mijn werkelijkheid niet. Maar ze hielp mijn lichaam om niet voortdurend in de hoogste staat van paraatheid te blijven.  
En dat maakte een wereld van verschil.

Ons lichaam is geen tegenstander

We leven in een maatschappij waarin we vaak leren om ons hoofd te vertrouwen en ons lichaam te corrigeren.

"Stel je niet aan."

"Denk er gewoon niet te veel over na."

"Maak je niet zo druk."

Maar wat als ons lichaam niet tegen ons werkt?

Wat als het juist probeert ons iets duidelijk te maken?

Neuroloog Antonio Damasio beschrijft in zijn Somatic Marker Hypothesis dat lichamelijke signalen een belangrijke rol spelen bij het nemen van beslissingen. Emoties en lichamelijke sensaties zijn geen storende factor in ons denken; ze helpen ons juist om betekenis te geven aan wat we waarnemen (Damasio, 1994).

Dat betekent overigens niet dat ieder onderbuikgevoel automatisch klopt. Stress, trauma of eerdere ervaringen kunnen ons zenuwstelsel ook gevoeliger maken voor dreiging. Juist daarom geloof ik niet dat we blind op ons gevoel moeten vertrouwen. Ik geloof dat we nieuwsgierig mogen worden. Nieuwsgierig naar wat ons lichaam probeert te vertellen. En bereid mogen zijn om dat vervolgens zorgvuldig te onderzoeken.

Dat is precies waarom ik ervoor koos om naar de kliniek te gaan. Niet vanuit paniek. Maar vanuit aandacht.

Wat deze ervaring mij opnieuw leerde

De afspraak bracht uiteindelijk duidelijkheid. Niet de duidelijkheid waarop ik had gehoopt, maar wel de duidelijkheid die nodig was. Juist daardoor realiseerde ik me opnieuw dat veiligheid niets te maken heeft met een perfecte uitkomst.

Veiligheid ontstaat wanneer je jezelf kunt dragen, ook als het leven anders loopt dan je had gewenst. Misschien is dat wel de grootste les die dieren mij steeds opnieuw leren. Ze leven niet in gisteren of morgen. Ze reageren op wat er nú gebeurt. En misschien mogen wij daar soms iets vaker naar luisteren. Niet omdat ons lichaam altijd gelijk heeft. Maar omdat het altijd met ons communiceert.

En misschien is de vraag daarom vandaag niet:

"Wanneer voel ik me weer veilig?"

Maar:

"Wat heb ik vandaag nodig om mezelf een beetje meer veiligheid te geven?"

Wetenschap achter dit verhaal

Porges, S. W. (2011). The Polyvagal Theory: Neurophysiological Foundations of Emotions, Attachment, Communication, and Self-Regulation. New York: W.W. Norton & Company.

Porges beschrijft hoe ons autonome zenuwstelsel voortdurend onbewust de omgeving scant op signalen van veiligheid en gevaar. Dit proces noemt hij neuroceptie.

Damasio, A. R. (1994). Descartes' Error: Emotion, Reason and the Human Brain. New York: G.P. Putnam's Sons.

Damasio laat zien dat emoties en lichamelijke signalen een fundamentele rol spelen in besluitvorming en betekenisgeving.

Van der Kolk, B. A. (2014). The Body Keeps the Score. New York: Viking.

Van der Kolk beschrijft hoe veiligheid in het lichaam een belangrijke voorwaarde is voor herstel, leren en veerkracht.